Mañá xoves 22 de maio ás 19:30 na FNAC da Coruña (Praza de Lugo, s/n), tertulia sobre a obra de Ousmane Sembène por mor da edición en galego da súa novela O xiro postal. José Manuel Sande e máis eu falaremos dos filmes do director senegalés e do insuficientemente coñecido cinema africano en xeral.

Ousmane Sembène

Falar de cinema africano é falar de Ousmane Sembène. Non me refiro xa á súa condición pioneira como autor dos primeiros filmes nos que a África negra falou coa súa propia voz; falo máis ben da súa vontade explícita de usar o cinema como vehículo para transmitir mensaxes á poboación de todo o continente, non só a do Senegal onde naceu, pasando por riba das fronteiras debuxadas con regra polas potencias coloniais. A figura de Ousmane Sembène ten, si, unha evidente connotación patriarcal, mais trátase dun patriarca revolucionario e valente, que criticou con audacia as estruturas caciquís que coutan toda posibilidade de progreso e se enfrontou ao poder político, económico e relixioso que se atopa sempre detrás delas.

Decidiuse a facer películas nos anos sesenta, nunha viaxe de volta a África que para el tivo moito de iniciático. Naquela altura xa desenvolvera unha importante carreira como escritor, e o seu nome gozaba do respecto e o recoñecemento dos máis valiosos intelectuais do seu tempo, mais o que el procuraba non era o eloxio da esquerda francesa, senón que o seu pensamento chegase da maneira máis eficaz posíbel aos seus compatriotas. “O meu primeiro obxectivo é chegar ao público africano”, explicaría logo. “Europa e América non son as miñas referencias -non son o centro do mundo. Sei que existen, e estou moi feliz de que os europeos vexan os meus filmes, aínda que sei que eles só comprenderán a metade do que contan”. Esa visión utilitaria xa estivera presente na súa decisión de empezar a escribir. Autodidacta e cunha permanente curiosidade polo coñecemento, Sembène foi un usuario entusiasta das bibliotecas do Partido Comunista e da Conferencia Xeral dos Traballadores, e lendo nelas as grandes obras do seu tempo comprendeu que ningunha falaba da súa terra. O único que había sobre África era un mapa, dixo algunha vez, e por iso deu en escribir el mesmo os libros que até ese intre ninguén fixera.

Nunha entrevista na revista Cinema-Scope por mor da estrea de Moolaadé, que Sembène acabou con oitenta e un anos, Ray Pride dicíalle que seguía parecendo un mozo optimista. “Non creo que haxa nada máis fermoso que a vida”, respondeu, “mais tes que ser quen de compartila”. Así era Ousmane Sembène: solidario e combativo, mais tamén alegre e esperanzado, un creador extraordinario en cuxa obra sempre asoma a pegada do seu profundo compromiso cívico.

Ousmane Sembène en galego

Até a publicación d'O xiro postal por parte da editorial Rinoceronte, a obra literaria de Ousmane Sembène permanecía inexplicabelmente inédita en España. A tradución ao galego de Le mandat feita por Isabel García Fernández é, pois, a única vía para achegármonos a un autor que xa era aclamado como novelista antes de botarse a facer filmes. O xiro postal do título é o que lle envía un inmigrante senegalés en París ao seu tío que vive en Dakar. As dificultades para cobrar o xiro do protagonista, vítima do rigor e as paradoxas dos procedementos burocráticos, e a cobizosa presenza da veciñanza, á espreita duns cartos nos que ve a saída de todos os seus males, son os eixos argumentais dunha novela que foi levada ao cinema polo propio autor (Mandabi, 1968), co recentemente falecido Makhouredia Gueye como actor principal.

Cronoloxía

1923: Nace o 1 de xaneiro na vila de Ziguinchor, no sur de Senegal.
1936: É expulsado do colexio francés no que estudaba despois dun altercado co director.
1938: Chega a Dakar, onde traballa como albanel e carpinteiro.
1944: Incorpórase ao exército francés como tirador. Loita na liberación de Francia da ocupación alemá.
1947: De volta a Dakar, participa na folga do camiño de ferro Dakar-Níxer e toma aínda máis conciencia da inxustiza do réxime colonial.
1948: Embarca a Francia como polisón. Traballa en Marsella como estibador portuario.
1956: Edita a súa primeira novela, Le docker noir (O estibador negro).
1960: Publica Les Bouts de bois de Dieu, que o converte nunha figura valorada polos intelectuais de esquerda da época.
1963: Dirixe Borrom sarret, curtametraxe de estilo neorrealista que recibe un premio no Festival de Tours.
1964: A curtametraxe Niaye é premiada no Festival de Locarno.
1966: La noire de... obtén o Premio Jean Vigo.
1968: A Mostra de Venecia proxecta Mandabi, o primeiro filme rodado nunha lingua africana.
1971: Emitai é premiado no Festival de Cinema de Moscú.
1974: Estréase un dos seus maiores éxitos, Xala, unha sarcástica crítica á nova burguesía que triunfa grazas a un sistema corrupto.
1977: Dirixe Ceddo, crítica ao imperialismo relixioso que permaneceu oito anos prohibida en Senegal.
1989: Camp de Thiaroye, co-dirixida por Thierny Faty Sow, leva o Premio Especial do Xurado no Festival de Venecia.
1992: Premio en Venecia para Guelwaar, sátira sobre o enterramento por erro dun líder cristián de acordo aos preceptos do Islam.
2000: Explora a situación da muller no Senegal contemporáneo en Faat Kiné.
2004: Moolaadé obtén o premio Un certain regard no Festival de Cannes. É o único filme de Ousmane Sembène distribuído comercialmente en España.
2007: Morre o 9 de xuño en Dakar.

Artigo para o número 5 da Revista do Audiovisual Galego ¶